AI: Jatwerk of een zegen voor filmmakers?

Over kunstmatige intelligentie, beter bekend als AI, schreven we al een paar keer eerder in Plot Magazine, maar de ontwikkelingen gaan zo hard dat we er bijna elke editie mee zouden kunnen vullen. De Auteursbond lanceerde vorige maand de campagne AI=jatwerk. Wat gaat er mis met het gebruik van AI en wat is er vóór te zeggen? En hoe houdbaar is AI?

Al in de jaren vijftig van de vorige eeuw onderzochten wetenschappers als Alan Turing de mogelijkheid of machines konden ‘denken’. Het stadium van onderzoek en experimenten zijn we inmiddels ruim voorbij. Met de huidige ontwikkelingen lijken we in een onmogelijke spagaat terechtgekomen.

Amper twee jaar geleden was AI nog de vijand van de filmindustrie in Hollywood en staakten schrijvers en acteurs maandenlang. Ze ageerden tegen het gebruik van hun stemmen, evenbeelden en schrijfwerk om AI-modellen te trainen die hen in de toekomst zouden vervangen. Ze eisten consent en een eerlijke betaling. Als voorzitter van vakbond SAG-AFTRA veroordeelde Fran Drescher de hebzucht van de grote studio’s. Ze stelde dat de problemen ook voortkomen uit een gebrek aan empathie voor werknemers, en ziet de strijd tegen AI als een cruciale strijd om de werknemers in de branche te beschermen.

De studio’s lijken de technieken inmiddels te omarmen. Opvallend genoeg komt de industrie nu juist zelf met opzienbarende nieuwe trucjes die zonder AI onmogelijk zouden zijn of veel meer menskracht zouden vergen. De meningen en de denkbeelden rond AI en het gebruik ervan lijken nog altijd vooral uit tegenstellingen te bestaan: je bent voor of je bent tegen. Ook in Nederland.

Stem overleden acteur komt tot leven

Voor de Oscarwinnende The Brutalist (2024) werd de hulp van AI ingeschakeld om het Hongaarse accent van acteur Adrien Brody te verbeteren, in Here (2024) werd de technologie ingezet om Tom Hanks er jonger uit te laten zien. Een jaar eerder was voor het verjongen van Harrison Ford in Indiana Jones and the Dial of Destiny nog een team van honderd mensen nodig, al werd er ook toen AI ingezet. Bedenkelijker is dat voor de film Alien Romulus (2024) de overleden acteur Ian Holm door de computer met AI tot leven werd gewekt zonder dat hij daar ooit mee had ingestemd. Zijn familie werd ervoor betaald, maar Holm zelf had zich er mogelijk tegen verzet. Acteur Robert Downey Jr. heeft al contractueel laten vastleggen dat zijn erfgenamen hier na zijn dood nooit toestemming voor mogen geven.

Regisseurs en producenten experimenteren niet alleen met dit soort artificiële invullingen, er zijn inmiddels al echte AI-filmmakers en zelfs AI-filmfestivals. De nieuwe makers werken niet langer met traditionele teams maar zijn prompters: zij creëren films met behulp van taalcommando’s en AI-technologie.

Niet iedereen is daarvan gediend. In Londen ging vorig jaar de filmvertoning van The Last Screenwriter, geschreven door ‘ChatGPT 4.0’, niet door vanwege aanhoudende kritiek. Tijdens het filmfestival van Annecy in juni datzelfde jaar klonk boegeroep tijdens de vertoning van de deels door AI gegenereerde videoclip. Toch gaan de ontwikkelingen verder en is bijvoorbeeld de NTR al bezig in kaart te brengen wie de nieuwe AI-makers zijn. Uiteindelijk wil de omroep een hackathon organiseren voor makers, waarin zij de kans krijgen om een eigen AI-film te maken.

Nieuwe kansen

Elbert van Strien, schrijver en regisseur van de Engelstalige thriller Marionette (2020), experimenteert graag met de nieuwe mogelijkheden. “Ik gebruik generatieve AI om films te maken. Ik ben nu bezig met mijn tweede korte AI-film.” Van Strien hoopt er dit jaar vier te maken. De eerste, Niks te zien (over een vrouw die niet gezien wordt en ook daadwerkelijk niet in beeld te zien is), duurt 7 minuten. “Hij kostte 60 euro, los van de tijd die ik er instak. Heel soms gebruik ik ChatGPT, vooral om een idee te testen, nooit om AI het script of een scène te laten schrijven. Vaak doe ik heel iets anders dan wat AI voorstelt, maar het helpt om het proces te versnellen.”

Hij ziet dat er veel weerstand is tegen AI, maar meestal van mensen die er geen ervaring mee hebben, stelt hij. “AI biedt ook kansen. Er zijn geen poortwachters meer die bepalen welke films wel of niet gemaakt kunnen worden. Makers hoeven niet langer gefrustreerd toe te kijken hoe hun bijzondere projecten op vaak discutabele gronden worden afgewezen. Daarmee komt de filmmaker in dezelfde positie terecht als de beeldend kunstenaar, die zijn werk helemaal zelf kan bepalen. Er zijn geen financiële obstakels of praktische bezwaren meer: alles kan, van instortende gebouwen tot wereldvreemde monsters, ieder shot is even duur.”

AI=Jatwerk

Met name over het gebruik van geschreven tekst maken de Auteursbond, de European Writers’ Council en ook de Federation of Screenwriters Europe (FSE) zich grote zorgen. Op vrijdag 17 oktober lanceerde de Auteursbond daarom de campagne AI=Jatwerk. Met deze campagne vraagt de beroepsvereniging, waarbij 2000 leden aangesloten zijn, aandacht voor grootschalige inbreuk op het auteursrecht.

De bond werkt binnen de EU behalve met de European Writers’ Council (EWC) ook samen met de Federation of Screenwriters Europe (FSE), die 34 scenaristenorganisaties uit 26 Europese landen vertegenwoordigt. De federatie representeert al met al 10.000 professionele scenaristen. De slagkracht wordt daarmee groter, rechtszaken zijn nu eenmaal duur.

De organisaties dringen er bij politieke besluitvormers op aan om AI-bedrijven ter verantwoording te roepen. Hun generatieve AI-toepassingen, zo stelt de bond, zijn gebaseerd op de diefstal van miljoenen teksten die door auteurs zijn geschreven. De Auteursbond vindt dat overheden een duidelijk standpunt moeten innemen tegen de agressieve lobby van AI big tech, die in haar ogen het culturele en educatieve landschap uitholt en behalve het auteursrecht ook de mensenrechten en de vrijheid van meningsuiting ernstig ondermijnt. Schrijvers moeten volgens de Auteursbond kunnen kiezen of ze willen dat AI met hun werk wordt getraind en als ze dat willen, moeten ze daarvoor een eerlijke vergoeding krijgen. Nu gebruiken grote techbedrijven werk zonder toestemming, vaak zelfs via illegale kopieën die op het internet rondgaan of door gebruik te maken van scraping. Onduidelijk is ook met welke datasets ze hun modellen trainen.

Oneigenlijk gebruik

De FSE roept de Europese Commissie op om “het implementatiepakket te herzien en artikel 53 op een zinvolle manier te handhaven, zodat de EU AI-wet haar belofte inlost om Europese intellectuele-eigendomsrechten te beschermen in het tijdperk van generatieve AI”, aldus een statement op de website. “In 2024 verwelkomden de culturele en creatieve sectoren in heel Europa de beginselen van verantwoorde en betrouwbare AI die zijn vastgelegd in de EU AI-wet, bedoeld om ​​wederzijdse groei van innovatie en creativiteit in Europa te waarborgen. Nu het implementatiepakket van de EU AI-wet in zijn huidige vorm beschikbaar is, worden bloeiende culturele en creatieve sectoren en auteursrechtintensieve industrieën in Europa echter verkocht ten gunste van de aanbieders van het GenAI-model”, licht de website verder toe. Het gaat de federatie dus niet om AI op zich, maar om het oneigenlijke gebruik, zonder toestemming. De culturele sector is goed voor bijna 7% van het BBP van de EU, biedt werk aan bijna 17 miljoen professionals en levert een grotere economische bijdrage dan de Europese farmaceutische, automobiel- of hightechindustrie, dus een kleine speler is de sector zeker niet.

In oktober gaf de FSE samen met FERA (Federation of European Screen Directors) en de Society of Audiovisual Authors een gezamenlijke verklaring uit waarin ze onmiddellijke actie eisten als reactie op de in hun ogen vier belangrijkste bedreigingen: AI-exploitatie zonder toestemming of betaling van de auteur, het weggeven van Europese creativiteit tijdens onderhandelingen, het onvermogen om een ​​eerlijke vergoeding af te dwingen ondanks de bestaande wetgeving, en toenemende aanvallen op de vrijheid van meningsuiting. Deze maand staat het onderwerp hoog op de agenda van de FSE-jaarvergadering in Berlijn: Legal models for AI-training & Consultation of members.

‘Move fast and break things’

“Alle schrijversorganisaties zijn het erover eens dat het afgelopen moet zijn met het uitspelen van auteursrecht en innovatie tegen elkaar. Ook het Platform Makers probeert met lobbywerk invloed uit te oefenen in Europa en op verschillende ministeries, vooral op dat van Justitie en Veiligheid, waar het auteursrecht onder valt”, vertelt Bert Bouma, bestuurslid van het Netwerk Scenarioschrijvers. De scenarist van onder andere de met Kalveren overladen De Veroordeling (2021) en series als Medisch Centrum West en Flikken Rotterdam/Maastricht, wil eigenlijk terug naar af en opnieuw afspraken maken, al beseft hij dat dat in Europees verband moeilijk wordt.

In de wandelgangen wordt al melding gemaakt van contracten waarin scenaristen ervoor moeten tekenen dat AI hun scriptversie mag afschrijven. Eigenlijk gaat het om volledige rechtenoverdracht. Sommige streamers willen dat je je werk expliciet beschikbaar stelt voor AI-doeleinden. Impliciet geldt dat al voor veel contracten, waarbij sommige streamingsdiensten wat transparanter zijn in hun voornemens dan andere. Scenaristen laat dat weinig keus.

“Ook producenten worstelen met deze kwestie”, weet Bouma te vertellen. “In de VS hebben Disney en Universal inmiddels rechtszaken aangespannen, al is het twee jaar te laat.” Bouma vindt dat politici zich veel te veel laten beïnvloeden door lobbyisten. “De EU heeft ons in de kou laten staat”, stelt hij. De richtlijn die bedoeld was datamining ten behoeve van onderzoek en wetenschap mogelijk te maken heeft makers onvoldoende beschermd. Het EU AI Office heeft wel een Transparency Template, die auteursrechthouders in staat moet stellen hun rechten af ​​te dwingen, zoals de AI-wet vereist.

“De Template zou ons moeten helpen, maar gaat dat op deze manier niet doen. We zouden echt eerst moeten terugspoelen en opnieuw beginnen. De techbedrijven hadden in het begin in plaats van voor diefstal ook voor samenwerking kunnen kiezen.” Bouma memoreert een uitspraak van Mark Zuckerberg: “Move fast and break things”, wat in dit verband zoiets betekent als beter achteraf om vergeving vragen dan vooraf om toestemming. Dat Meta boetes krijgt, heeft het bedrijf allang verrekend, het is onderdeel van het verdienmodel.”

Bouma benadrukt dat AI er nu eenmaal is, dat het nooit meer weggaat, maar dat we het nog wel ordentelijk kunnen regelen. “Generative AI/Large Language Models zijn vooralsnog verlieslijdend, reden te meer om de kosten van copyright op te voeren. Zo kan het hele kaartenhuis, dat ook nog eens enorm veel energie en schoon water kost, alsnog instorten. En dan kunnen we nieuwe afspraken maken. Ook over aan wie de auteursrechten van AI-films toekomen.”

Niet meer wachten op groen licht

Van Strien onderschrijft de roep om fatsoenlijke vergoedingen voor auteursrechthebbenden. Tegelijk ziet hij kansen. “Ideeën over wat al dan niet goed in de markt ligt zijn, net als politieke, ideologische keuzes, niet langer leidend. Ook het gebrek aan kennis en inzicht bij consulenten zal niet langer doorslaggevend zijn. Je hoeft niet meer te wachten op groen licht, je kunt gewoon gaan maken waarin je gelooft. In die zin vind ik AI een overwinning voor de vrijheid van meningsuiting.” De filmmaker stelt dat het daarnaast een verbetering van de rechten- en inkomstenpositie brengt. “Omdat alle rechten van de gemaakte film bij de auteur zullen komen te liggen. Makers zouden zich wat mij betreft beter kunnen voorbereiden op die nieuwe wereld.”

Natuurlijk heeft Van Strien oog voor de risico’s. “Het grootste gevaar zijn films die volledig door AI zijn gemaakt, waarbij je alleen maar iets hoeft aan te vinken – een film op bestelling. Daar kleeft een groot bezwaar aan. Verhalen bestaan niet alleen om het publiek te behagen. Ze bestaan omdat diep verborgen er een bepaalde manier van denken in verscholen zit. Ze zijn een uitdrukking van de menselijke ervaring en functioneren als spiegel van de mens, de maatschappij, de tijdgeest. Als AI de films geheel zelfstandig gaat maken zal AI ons denken gaan bepalen. Dat is niet alleen onwenselijk, maar zelfs bijzonder verontrustend.”

Onzin in de machine

Scenarist Tijs van Marle, schrijver van vele jeugdfilms, recentelijk van Olifantje in het Bos en het tv-programma Tentje Plof, maakt zich vooral boos over de dwingende macht van de techbedrijven. “We werken in Nederland eigenlijk allemaal voor de Amerikaanse oligarchen die Trumps kont likken. Ik heb zelf mijn eigen actie bedacht: ik gooi zo nu en dan een afgewezen script van mezelf van jaren geleden in ChatGTP. Hoe meer onzin de machine in gaat, hoe meer onzin eruit komt. Je merkt het nu al. Het wordt steeds onzinniger en onbruikbaarder, volgens mij. Ik weet niet helemaal zeker of het echt zo werkt, daarvoor is alles te ondoorzichtig, maar ik heb er in ieder geval lol in!”

Naschrift: Uiteraard heb ik bij het schrijven van dit artikel ook ongegeneerd gebruikgemaakt van andermans teksten, maar hieronder vind je een lijstje van de gebruikte bronnen als leestips, zodat het allemaal transparant blijft.

Kunstmatige intelligentie gooit de wereld waarop we films maken overhoop, Varagids 13 januari 2025, Robert Gooijer.

https://www.volkskrant.nl/films/zullen-scenaristen-worden-vervangen-door-ai-de-eerste-door-ai-geschreven-film-biedt-antwoord-op-die-vraag~bca919df/ de Volkskrant 26 juni 2024, Floortje Smit.

https://europeanwriterscouncil.eu/threats-ai-culture/ EWC Statement. Olso, 25 mei 2025.

Auteurs in actie: AI = Jatwerk, 10 oktober 2025, Frank Veerkamp op inct.

https://federationscreenwriters.eu/ Officiële site van de FSE.

https://openfuture.eu/blog/a-step-forward-but-not-far-enough-the-eus-ai-transparency-template/ Blog van Zuzanna Warso, 30 juli 2025.