PAAZ: een tragikomedie in majeur

Deze maand gaat de film PAAZ in première, gebaseerd op de gelijknamige bestseller of ‘psychiatrische roman’ van Myrthe van der Meer uit 2012. De film is geregisseerd door Anne de Clercq (van onder andere Soof 3 en Jack Bestelt een Broertje). Behalve dat ze de regie in handen had, schreef De Clercq ook het script, bijgestaan door Myrthe van der Meer, Eva Aben en Lineke van den Boezem. Plot sprak met De Clercq over de ontstaansgeschiedenis van de film en het schrijfproces. 

PAAZ gaat over Emma die eigenlijk zeker weet dat ze gelukkig is. Ze heeft een succesvolle carrière, een lieve vriend, fijne ouders en ze is talentvol, grappig en slim. Totdat ze onverwachts op de psychiatrische afdeling van een ziekenhuis belandt. Ze begint te beseffen dat ze er niet voor niets zit als ze er langzaam achter komt dat ze misschien toch heel anders tegen het leven, en tegen de dood, aankijkt dan de mensen om haar heen. En dat zij de enige is die kan bepalen of en hoe ze ooit de paaz verlaat. De film werd op Blue Monday gelanceerd, samen met de campagne Unhappy Socks, waarmee de film in samenwerking met stichting MIND aandacht vraagt voor mentale gezondheid en mensen aanmoedigt om te praten over hoe het nu echt met je gaat.

Het is oké om niet oké te zijn

PAAZ is gebaseerd op het gelijknamige boek. De Clercq is altijd op zoek naar verhalen en boeken om te verfilmen en deze titel sprak haar direct aan. ‘Eigenlijk al meteen toen ik het boek uithad, heb ik contact met de auteur gezocht om te zeggen dat ik het graag wilde verfilmen, om dit zware onderwerp met humor te vertellen zonder de zwaarte ervan te bagatelliseren.’ Ze vertelt openhartig dat ze er zoveel in herkende. ‘Ik ben bekend met een neurodivers brein, van mezelf, van anderen om me heen. Ik heb een supertoffe baan, een fijne relatie, een lief kind, te gekke vrienden, maar ik heb ook een burn-out gehad. Hoezo overkomt mij dat dan? Dus ja, het onderwerp had sowieso mijn interesse. Myrthe van der Meer had over een zwaar onderwerp een licht verhaal gemaakt. Het is een mooie manier om een donker en ingewikkeld thema voor een groot publiek toegankelijk te maken. Ik wilde laten zien dat het oké is om niet oké te zijn.’ De campagne van Unhappy Socks draagt hetzelfde motto en wil daarmee iedereen uitnodigen over depressie en andere geestesziekten te praten. ‘Eigenlijk bij al mijn films, maar zeker bij deze, voel ik me geëngageerd, ik moet dat ook echt voelen als ik aan een film werk. Het onderwerp leeft, de trailer is al 300.000 keer bekeken, dus het lijkt erop dat het thema echt aanspreekt. Misschien is het simpelweg het goede moment voor deze film.

De juiste toon

Sinds het verschijnen van het boek heeft De Clercq jarenlang gewerkt om het verhaal uit het boek naar het doek te vertalen. ‘Myrthe en ik zijn eerst begonnen te werken aan een serie, waarin elk personage een andere aandoening had en een eigen aflevering, zo ongeveer. We zijn van de ene naar de andere producent gegaan en er hebben verschillende schrijvers aan meegewerkt. Ik had zo sterk in mijn hoofd welke toon ik voor de film wilde hebben, daar wilde ik niet van afwijken. Mensen gaan niet naar de bioscoop om een film over depressie te zien. Dat is geen gezellig avondje uit. Tegelijk moest het een filmervaring worden, die ook herkenbaar is voor mensen die zelf een depressie hebben doorgemaakt of zo iemand kennen. Ik hoop dat mensen zich minder alleen voelen na het zien van de film en dat ze hebben gelachen en gehuild. We zijn daar al die jaren naar op zoek geweest, naar die juiste toon. Natuurlijk heb ik wel andere projecten tussendoor gedaan, maar PAAZ werd een constante factor. Van het idee van een serie zijn we overigens vrij snel afgestapt, maar wie weet is er ruimte voor een spinoff.’

Up

Bij een boekverfilming ontkomt een scenarist er niet aan dat er scènes in het boek zitten die niet in de film terechtkomen en andersom. Maar van Van der Meer verscheen ook de vervolgroman UP. ‘Er zitten zeker ook elementen uit UP in de film, maar het is nadrukkelijk geïnspireerd op de boeken. Ik greep er zo nu en dan op terug en haalde er zinnetjes uit, maar het zijn toch een soort dagboeken en daarmee heb je nog geen film. We hebben er bijvoorbeeld ook weer personages aan toegevoegd of veranderd. Wie wel helemaal overeind blijft is Emma, maar ook zij is in de loop der jaren een eigen leven gaan leiden. Zo heeft de film-Emma in het verleden geen trauma opgelopen. Ik wilde duidelijk maken dat er vaak geen reden of oorzaak voor een depressie is aan te wijzen. Er hoeft niet iets te gebeuren in je leven om depressief te worden, dat vind ik heel belangrijk om te communiceren. Daar rust gewoon nog een taboe op. Zeker mensen die denken geen reden te hebben om zich depressief te voelen, die praten er niet over en dat is niet oké. In het echt was dat ook niet zo, Myrthe heeft dat er voor het boek bij bedacht. Emma’s ouders zijn milder dan in het boek. Ik wilde laten zien dat ze allebei op hun eigen manier hun liefde tonen. Ook van alle personages eromheen – met hun eigen achtergrondverhalen – wilde ik vooral de reactie op Emma laten zien.’

Escapisme

‘Voor de film heb ik Emma’s ontwikkeling in een filmstructuur geplaatst. Qua fases heb ik die proberen uit elkaar te trekken met eerst de ontkenning, daarna de herkenning, gevolgd door het grote crisismoment waarbij ze besluit hulp te vragen. Ook de ontsnappingsscènes heb ik bewust toegevoegd. Je wil niet de hele tijd naar een depressief persoon in een ziekenhuissetting kijken. Noem het een soort escapisme, een middel om de liefde en het leven te vieren, maar wel met constant die toon eronder, dat er meer speelt.’

Voor wat betreft de gekozen filmmuziek is de toon ook een balans tussen zwaar en licht. ‘Er zitten wel instrumenten in die aangeven dat er ondertussen wel wat anders aan de hand is, maar ik heb bij zware scènes expres voor blijmoedige muziek gekozen. Je wilt het allemaal niet nog zwaarder maken. Ook hier geldt dat de film een fijne kijkervaring moet zijn. In Up beleeft Emma een manie en daarvan heb ik in de film ook gebruikgemaakt door te openen met de scènes bij de uitgeverij waarin ze ook veel meer in die up zit. Als je de hele tijd naar een depressief iemand moet zitten kijken, zeker als je daar je film mee begint, dan ben je als kijker gauw klaar, dan loop je weg. Je kunt wel een hele zware film maken, daar zijn voorbeelden van, maar dan maak je daarmee ook meteen een film voor een kleiner publiek. Bij een film voor een groot publiek maak je keuzes die je voor een arthousefilm niet zou maken. Neem bijvoorbeeld de laatste scènes uit PAAZ. Daarmee eindigen we de film weer in up, zonder trouwens te beweren dat alles goed komt. Zo’n einde had niet gehoeven, maar het is wel lekker.

Samenwerking met andere schrijvers

Naast De Clercq worden ook Myrthe van der Meer, Eva Aben en Lineke van den Boezem genoemd bij de credits. ‘Er waren nog veel meer schrijvers die hebben bijgedragen. Iedereen, alle schrijvers, hebben op hun eigen manier dingen toegevoegd. Sommige dingen gebruik je, andere niet, of je gaat weer terug naar een eerdere versie. Ik ben de enige die bij het hele proces betrokken is geweest. Uiteindelijk heb ik de laatste versie alleen geschreven. Scriptcoach en dramaturg Ernie Tee heeft me heel erg begeleid in die laatste schrijffase. Hij kent inmiddels mijn hoofd ook wel, dus dat werkt superfijn.’

De hoofdrol

De Clercq heeft behalve het scenario geschreven ook de regie gevoerd. Ze wist van het begin af aan dat ze Gaite Jansen voor de hoofdrol wilde hebben. ‘Het moest iemand zijn met wie het publiek zich direct kon identificeren en die ook die zwaarte en lichtheid in zich heeft. Binnen een palet van al die sterke acteurs moest zij wel de ster zijn. Ik had nog nooit eerder met Gaite gewerkt. Gelukkig hadden we meteen een wederzijdse klik en daardoor was er ook vertrouwen. Ik heb zelf niet eerder zo kwetsbaar en filterloos op de set gestaan. Dat was best wel eng.’ In de eerste scène van de film, die ook in de trailer zit, laat Jansen met alleen haar gezichtsuitdrukkingen meteen duidelijk zien waar het verhaal over gaat. ‘Die eerste scène is inderdaad zeker niet als eerste opgenomen, daarvoor moesten we al diep in het verhaal zitten.’

Casting

Behalve met Georgina Verbaan (Jack Bestelt een Broertje en Floor Faber) werkte De Clercq niet eerder met de cast. Naast de  hoofdrol voor Gaite Jansen spelen Jonas Smulders, Georgina Verbaan, Gijs Blom en Bianca Krijgsman mee. Aangevuld met onder anderen Martin van Waardenberg, Ariane Schluter, Peter Blok en Malou Gorter. ‘Ik had helemaal de vrije hand, maar natuurlijk overleg je met iedereen. We hebben ook wel audities gedaan, maar eigenlijk weet ik het op voorhand al wel. Toch wil ik de acteurs altijd eerst zien. Neem bijvoorbeeld Laura Bakker, met haar had ik ook niet eerder gewerkt, dus ik wilde me door haar laten verrassen, wat gelukt is. Je probeert in alle acteurs die noodzakelijke mix van tragedie en comedy te vinden en al deze acteurs zitten allemaal op het randje van tragikomisch. Bianca Krijgsman zit gigantisch op dat randje. Iedereen moet altijd om haar lachen, maar als ze serieus speelt, raakt je dat juist extra vanwege dat licht komische. Martin Waardenburg, nog zo een. Van hem is een en ander in de montage helaas gesneuveld. Natuurlijk niet vanwege zijn spel, maar omdat we dichter op Emma moesten blijven. In de montage begin je helemaal opnieuw met schrijven, maar dan in beeld. Daar heb ik er extra op gelet dat de rode draad door het verhaal helder was en het juiste ritme had en dat ook de juiste toon bleef behouden.’

Van camera naar regie

Behalve bij scenario, regie, casting en montage is De Clercq bij veel aspecten van de film betrokken geweest. ‘Ik werkte met zoveel schrijvers, en met ieder van hen had ik een soort bondje. En ook Hanneke (Niens, van KeyFilm) was inhoudelijk intensief betrokken. En Ernie Tee is natuurlijk heel fijn om mee te werken. Het is echt de film geworden zoals ik die in mijn hoofd had, en die ik graag wilde maken. Ik kon dat op deze manier ook echt sturen. Beter dan als je maar één rol hebt in het geheel.’ Eigenlijk is haar achtergrond camera, en is ze na de Filmacademie begonnen met camera-assistentie. Maar al snel ging ze commercials en videoclips regisseren, vandaaruit films en series en koos ze het pad van regie.

Een volgende film

Voor haar volgende film is ze al bezig met het script, al voelt ze zich ook nu in de eerste plaats een regisseur. ‘Die film gaat over een nierdonatie. Ik heb zelf mijn nier aan mijn zus gedoneerd, dus ook hier heb ik een persoonlijke band met het onderwerp. En ook dit keer moet het een tragikomedie worden. Ik vind het interessant dat op het moment van een orgaandonatie alle verhoudingen binnen een familie gaan schuiven. Daarover wil ik een film maken. Eigenlijk begin ik nooit vanaf nul te schrijven. Ik ga uit van een onderwerp, zoek een producent en haal er altijd eerst een scenarioschrijver bij die de eerste versie schrijft. Voor die eerste versie hebben we een Duits toneelstuk gevonden, waarvan we de rechten hebben gekocht. Maar een toneelstuk is zo heel anders dan film en bovendien voelde het allemaal nog te karikaturaal, teveel theater, maar de scharnierpunten zaten er wel al goed in. Er ligt nu een scenario waaraan ik heb meegeschreven en waar ik heel blij mee ben.’

PAAZ is vanaf donderdag 26 februari 2026 te zien in de bioscoop.