Polarisatie tot in de supermarkt

Scenarist en regisseur Aslı Bildirici komt oorspronkelijk uit Ankara en woont inmiddels tien jaar in Nederland. Na haar opleiding Filmstudies aan de Universiteit van Amsterdam en haar werk als productiemanager bij productiebedrijf Halal (dat tegenwoordig 100% heet), groeide haar behoefte om ook inhoudelijk bij films betrokken te zijn. In haar korte film Çürük (2025) volgen we Zehra, een jonge vrouw die noodgedwongen in de Turkse supermarkt van haar vader in Amsterdam werkt. Ingeklemd tussen de kille schappen en haar vaders conservatisme raakt Zehra steeds verveelder. Totdat er een klant binnenkomt die de politieke overtuigingen van Zehra verkeerd inschat en de confrontatie opzoekt.

Bildirici begon met scenario’s schrijven en leerde zichzelf het vak aan, totdat ze Çürük schreef en besloot deze ook zelf te regisseren. Met haar korte debuut onderzoekt Bildirici hoe politieke en persoonlijke overtuigingen doorwerken in het dagelijks leven. De film ging in première op het Tallinn Black Nights Film Festival in Estland en was dit jaar onder meer te zien op het Nederlands Film Festival (NFF).

Waar is het idee voor Çürük ontstaan?
Het begon tijdens de Turkse verkiezingen, ongeveer drie jaar geleden. Als je een Turks paspoort hebt, kun je in Nederland ook mee stemmen. Ik deed vrijwilligerswerk op een stemlocatie in Nederland. Dat bleek een nogal ongemakkelijke ervaring. Zodra je binnenkwam, leken mensen meteen in te schatten bij welke politieke partij je hoorde en daar kwam dan ook gelijk een oordeel bij. De stemmers groetten elkaar nauwelijks en er werd geen eten uitgedeeld. Ik miste de gastvrijheid en de warmte die ik van de Turkse cultuur gewend ben.

Na een paar dagen merkte ik dat de sfeer ook invloed op mij had. In het begin begroette ik iedereen vrolijk, maar uiteindelijk begon ik zelf afstand te houden. Rond diezelfde tijd ging ik naar een Turkse supermarkt in mijn buurt en ik merkte dat ik dat gevoel van de stemlocatie nog steeds met me meedroeg. Ik dacht zelfs: misschien wil ik hier niet meer komen als de mensen hier niet op dezelfde partij stemmen als ik. Dat gevoel hield een paar dagen aan. Daarna dacht ik: dit is niet wie ik wil zijn. Ik wil de deur open kunnen houden en relaties blijven onderhouden met mensen, ook als je het niet over alles eens bent.

De hele film speelt zich af binnen een Turkse supermarkt. Kan je wat meer vertellen over de keuze voor die locatie?
Toen ik begon met schrijven, speelden mijn verhalen zich vaak af in Turkije en kwamen ze voort uit mijn eigen achtergrond. Maar ik wilde ook verhalen vertellen die hier in Nederland gerealiseerd konden worden en relevant waren voor de Nederlandse filmindustrie. Een Turkse supermarkt leek me daarvoor een mooie plek. Het is een omgeving die zowel Nederlands als Turks aanvoelt. Bovendien is het een plek waar allerlei mensen samenkomen. Een deel van de inspiratie kwam ook van een supermarktmanager bij mij in de buurt die heel vriendelijk en gastvrij was, maar tegelijkertijd uitgesproken politieke overtuigingen had waar ik moeite mee had. Dat vond ik interessant. Hoe verhouden die dingen zich tot elkaar? Kan je iemand persoonlijk aardig vinden en het toch fundamenteel oneens zijn met diens ideeën?

Ik miste de gastvrijheid en de warmte die ik van de Turkse cultuur gewend ben.

Je vertelt over de verdeeldheid tussen liberale en conservatieve opvattingen, waar Zehra tussen lijkt te zweven. Waarom koos je voor dit perspectief?
Ik dacht na over wat het betekent om Turks-Nederlands te zijn en over de verschillen tussen generaties. Mijn indruk is dat mensen die hier zijn geboren en opgegroeid, soms tussen twee werelden leven. Ze krijgen allerlei verschillende invloeden mee, maar kunnen zich tegelijkertijd verantwoordelijk voelen voor hun familie. Ze willen rekening houden met hun ouders en hen gelukkig maken, ook wanneer ze zelf andere ideeën ontwikkelen. Daardoor kan het lastig zijn om te bepalen wat je zelf gelooft en wat je doet omdat je familie dat van je verwacht. Zehra zit nog midden in dat proces. Misschien probeert ze te veel om haar familie tevreden te stellen en moet ze eerst wat experimenteren om te ontdekken waar ze zelf staat.

Herken je jezelf in de hoofdpersoon?
Anders dan bij Zehra waren mijn ouders wel altijd al liberaal en ik ben in de loop der jaren alleen maar liberaler geworden. In die zin is Zehra’s situatie niet rechtstreeks gebaseerd op mijn eigen leven. Eigenlijk herken ik mezelf misschien nog wel meer in de klant die de winkel binnenkomt. Zij is liberaal maar ook oordelend. Dat vond ik interessant om te onderzoeken: hoe snel vormen we een beeld van iemand, en hoe gemakkelijk laten we ons daardoor leiden?

De film gaat over politieke polarisatie, maar ook over vooroordelen rond geloof en identiteit. Hoe wilde je die onderwerpen met elkaar verbinden?
Ik wilde laten zien hoe mensen elkaar beoordelen en in hokjes plaatsen. In de film speelt de radio daarin een belangrijke rol. Je hoort een politicus die voortdurend onderscheid maakt tussen groepen mensen. Die retoriek beïnvloedt niet alleen Zehra, maar ook de andere mensen die de winkel binnenkomen. Ik denk niet dat dit uitsluitend bij de Turkse politiek hoort. Ook in Nederland, de Verenigde Staten en andere landen zie je hoe politici mensen tegenover elkaar kunnen zetten. Het idee is steeds dat wij aan de goede kant staan en de anderen niet deugen. Daarom wilde ik niet alles expliciet uitleggen of alle Turkse radioteksten vertalen. Door bepaalde uitspraken op de achtergrond te laten, blijft het verhaal opener. Ook als je de Turkse politiek niet goed kent, kun je begrijpen wat die taal met mensen doet. Je hoeft niet ieder woord te verstaan om te voelen dat het geluid je beïnvloedt.

Zij is liberaal maar ook oordelend. Dat vond ik interessant om te onderzoeken

Wat waren de reacties op je film?
De meeste mensen met wie ik heb gesproken, vonden de film mooi. De film is tot nu toe vooral op festivals vertoond en festivalpubliek vormt wel een specifieke grotendeels liberale groep. Wat me wel verraste, was dat sommige mensen hun vooroordelen over de islam meenamen naar de film. Mensen die het eens waren met de kritiek op de politicus, reageerden soms heel anders op het feit dat Zehra moslim is. Sommigen maakten zich zorgen wanneer haar hoofddoek losraakte. Anderen vonden juist dat de film de islam verheerlijkte, omdat de personages zich met elkaar verzoenen en Zehra haar hoofddoek weer opzet. Dat was helemaal niet mijn bedoeling. Ik wilde haar niet neerzetten als slachtoffer van haar geloof en ik wilde ook niet de islam promoten of juist bekritiseren. Zehra’s geloof is simpelweg een onderdeel van haar personage.

Het mooiste vond ik dat een paar Turks-Nederlandse kijkers me na afloop vertelden dat ze zich door het verhaal vertegenwoordigd voelden, misschien op een manier waarop dat eerder niet was gebeurd. Dat vond ik heel bijzonder. Dat hij op zulke festivals terecht is gekomen en mensen heeft geraakt, maakt me trots.

Wat hoop je het meest dat mensen meenemen uit Çürük?
Ik hoop dat mensen na het zien van de film even stilstaan bij het idee dat je nog steeds iets gemeenschappelijks kunt hebben met iemand met wie je het op bepaalde punten oneens bent. Op sociale media lijkt het soms alsof je meteen een idioot bent, of nog erger, zodra je een andere mening hebt. We oordelen gemakkelijk over anderen. Dat is menselijk: we vormen snel een indruk op basis van iemands uiterlijk, achtergrond of overtuigingen. Maar het kan veel opleveren om toch met iemand in gesprek te gaan, juist wanneer je die persoon nog niet goed kent of niet meteen als vriend zou kiezen. Je hoeft het niet over alles eens te zijn om elkaar als mens te blijven zien. Dat was voor mij de belangrijkste boodschap van de film.